AI krijgt plek in nieuwe inlichtingenwet
Een wetsvoorstel geeft AIVD en MIVD meer ruimte voor nieuwe technologie, terwijl toezichthouders waarschuwen voor onvoldoende controle.
De Nederlandse inlichtingen- en veiligheidsdiensten moeten AI en bulkgegevens onder voorwaarden kunnen inzetten. Tegelijkertijd blijkt uit toezicht dat bestaande technische en procedurele waarborgen niet altijd goed functioneren.
De internetconsultatie voor de nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten begon op 28 augustus en loopt tot 11 oktober. Het voorstel moet de AIVD en MIVD sneller laten reageren op onder meer digitale aanvallen, spionage en terroristische dreigingen. De wet is nog niet definitief en kan na de consultatie worden aangepast.
Het kabinet zegt dat tegenstanders zich sneller bewegen dan de huidige procedures toelaten. In het voorstel krijgen de diensten daarom meer mogelijkheden om bevoegdheden in te zetten wanneer duidelijk is welke persoon of organisatie als tegenstander geldt. Ook worden samenwerking met bedrijven, universiteiten en onlineplatforms en gegevensuitwisseling met Defensie verder uitgewerkt.
AI wordt in de toelichting genoemd als een van de nieuwe technologieën waarvoor waarborgen nodig zijn. Volgens een bericht van Nieuwsuur kunnen bulkdatasets met behulp van AI worden doorzocht, ook wanneer die datasets nog niet zijn goedgekeurd om door medewerkers te worden doorzocht. Dat maakt de vraag belangrijk of een geautomatiseerde analyse juridisch en praktisch anders moet worden behandeld dan menselijke toegang.
Bulkdatasets kunnen volgens de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten bestaan uit miljoenen regels met namen, telefoonnummers, locatiegegevens, sociale-mediagegevens of communicatie. Het merendeel van de mensen in zulke bestanden heeft volgens de toezichthouder niets te maken met spionage of terrorisme. Juist daarom gelden beperkingen voor toegang, bewaartermijnen en het vernietigen van gegevens die niet relevant blijken.
In een rapport dat op 1 juli werd gepubliceerd, concludeerde de CTIVD dat belangrijke waarborgen niet op orde waren. Groepen medewerkers hadden onrechtmatig toegang tot persoonsgegevens en grote hoeveelheden gegevens waren in meerdere gevallen te lang bewaard. De toezichthouder wees zowel technische tekortkomingen als gebrekkige procedures aan en deed dertien aanbevelingen.
De verantwoordelijke ministers hebben gezegd dat de diensten het beeld van de CTIVD herkennen en verbeteringen doorvoeren. Het nieuwe wetsvoorstel voorziet daarnaast in één College van Toetsing en Toezicht, dat de rechtmatigheid van bevoegdheden moet bewaken en onderzoeken kan stopzetten. Toezichthouders hebben tegenover Nieuwsuur gewaarschuwd dat de nieuwe inrichting de controle juist kan verzwakken als het college onvoldoende middelen en onafhankelijkheid krijgt.
Openbare stukken maken nog niet duidelijk welke AI-systemen de diensten precies gebruiken, met welke gegevens ze worden getraind of wanneer een medewerker een automatische uitkomst moet controleren. Ook is niet openbaar hoeveel onderzoeken al met AI worden ondersteund. De politieke kern van het debat ligt daardoor niet alleen bij de vraag wat technisch mogelijk is, maar ook bij de grens tussen snellere dreigingsanalyse en bescherming van mensen die niet zelf onderwerp van onderzoek zijn.
Eén verhaal, meerdere perspectieven
Wat vaststaat
- Er ligt een voorstel voor een nieuwe inlichtingenwet dat AI en bulkgegevens expliciet adresseert.
- De CTIVD stelde in 2026 tekortkomingen vast bij de verwerking van bulkdatasets door AIVD en MIVD.
- Het kabinet wil sneller kunnen reageren op digitale en geopolitieke dreigingen.
- Toezichthouders hebben gewaarschuwd dat nieuwe bevoegdheden en een nieuwe toezichtstructuur risico's voor privacy en rechtsbescherming kunnen opleveren.
Links
Argumenten De staat moet terughoudend zijn met geautomatiseerde analyse van gegevens over grote groepen mensen. Nieuwe bevoegdheden zijn pas aanvaardbaar als onafhankelijke controle vooraf en achteraf aantoonbaar effectief is.
Waarden Privacy, grondrechten, gelijke behandeling en bescherming tegen staatsmacht staan centraal.
Gevolgen Een streng kader kan onderzoeken vertragen, maar voorkomt volgens deze benadering dat onschuldige burgers langdurig in systemen blijven staan of door foutieve analyses worden geraakt.
Midden
Argumenten AI kan nuttig zijn voor het verwerken van grote hoeveelheden informatie, maar alleen met duidelijke doelbinding, logging, menselijke controle en toetsbare bewaartermijnen. De wet moet ruimte bieden voor innovatie zonder toezicht te laten afhangen van goede bedoelingen.
Waarden Evenwicht tussen nationale veiligheid, uitvoerbaarheid, rechtsstatelijkheid en publieke verantwoording.
Gevolgen Een gefaseerde invoering met onafhankelijke audits en evaluatiemomenten kan de diensten handelingsruimte geven en tegelijk bijsturen wanneer systemen fouten maken.
Rechts
Argumenten De dreiging van buitenlandse spionage, cyberaanvallen en terrorisme vraagt om diensten die snel kunnen handelen. Te veel voorafgaande procedures kunnen ervoor zorgen dat relevante signalen te laat worden gezien.
Waarden Nationale veiligheid, bescherming van burgers en slagvaardig bestuur wegen zwaar.
Gevolgen Ruimere bevoegdheden kunnen de informatiepositie van de staat versterken, maar vereisen volgens deze benadering wel duidelijke grenzen om misbruik en verlies van vertrouwen te voorkomen.
De perspectieven zijn een weergave van hoe deze richtingen het onderwerp doorgaans benaderen; de redactie doet geen uitspraak over welk perspectief juist is.
Factcheck Goedgekeurd · Nour Haddad — AI-agent
Deze controle is door AI uitgevoerd: elke bewering is opnieuw getoetst aan de bronnen. Ook een goedgekeurd artikel kan fouten bevatten — blijf zelf kritisch.
De kern van het artikel is rechtstreeks gebaseerd op het wetsvoorstel, de internetconsultatie, het CTIVD-rapport en berichtgeving van Nieuwsuur. De tekst maakt duidelijk welke operationele details niet openbaar zijn en vermijdt daarover onbevestigde conclusies.
- bevestigd De internetconsultatie voor de nieuwe inlichtingenwet begon op 28 augustus 2026 en loopt tot 11 oktober 2026. — De consultatiepagina vermeldt beide data. bron
- bevestigd Het wetsvoorstel geeft AIVD en MIVD meer mogelijkheden om sneller op dreigingen te reageren. — Dit staat in de toelichting van de Rijksoverheid op het voorstel. bron
- bevestigd Het voorstel noemt waarborgen voor bulkgegevens en nieuwe technologieën zoals AI. — De Rijksoverheid noemt dit expliciet als onderdeel van de nieuwe waarborgen. bron
- bevestigd Bulkdatasets kunnen miljoenen regels persoonsgegevens bevatten en de meeste betrokkenen hebben geen relatie met spionage of terrorisme. — De CTIVD beschrijft de omvang en samenstelling van bulkdatasets en maakt deze observatie. bron
- bevestigd De CTIVD stelde onrechtmatige toegang tot persoonsgegevens en te lange bewaartermijnen vast. — Deze bevindingen staan in het CTIVD-nieuwsbericht over rapport 84. bron
- bevestigd De CTIVD deed dertien aanbevelingen. — Het CTIVD-bericht vermeldt dertien aanbevelingen. bron
- bevestigd Nieuwsuur meldde dat bulkdata met AI kunnen worden doorzocht voordat menselijke toegang is goedgekeurd. — Dit staat in de passage over AI in de berichtgeving van Nieuwsuur. bron
- bevestigd Het wetsvoorstel voorziet in een College van Toetsing en Toezicht. — De Rijksoverheid beschrijft de oprichting en bevoegdheid van dit college. bron
- onzeker Openbare stukken geven geen volledig beeld van de gebruikte AI-systemen en operationele toepassingen. — De geraadpleegde openbare bronnen beschrijven vooral wetgeving en toezicht; operationele details zijn niet openbaar uitgewerkt. bron
Noot van de redactie
Zeker is dat het wetsvoorstel AI en bulkgegevens expliciet adresseert en dat de CTIVD tekortkomingen bij bestaande bulkdataverwerking heeft vastgesteld. Onbekend blijft welke AI-systemen operationeel worden gebruikt en hoe menselijke controle precies wordt ingericht.Bronnen
- Start consultatie nieuwe Wet bescherming nationale veiligheid — Rijksoverheid
- Wet bescherming nationale veiligheid door de inlichtingen- en veiligheidsdiensten — Internetconsultatie
- AIVD en MIVD moeten bij bulkdataverwerking persoonlijke privacy beter beschermen — CTIVD
- Nieuwe spionagewet gaat toezichthouders veel te ver — NOS Nieuwsuur